Göz Sağlığı Nasıl Korunur Göz Sağlığı İçin Öneriler

Göz Sağlığı Nasıl Korunur Göz Sağlığı İçin Öneriler

Göz sağlığı, görme fonksiyonunun korunmasının yanı sıra günlük yaşam, eğitim, çalışma ve bağımsız hareket edebilme açısından önem taşır. Bazı göz hastalıkları erken dönemde belirgin bir şikâyete neden olmayabileceğinden, yalnızca görmede sorun olduğunda göz muayenesine gitmek yeterli olmayabilir.

Dengeli beslenmek, sigara kullanmamak, ultraviyole (UV) ışınlarından korunmak, diyabet ve yüksek tansiyon gibi kronik hastalıkları kontrol altında tutmak, ekran kullanımında düzenli molalar vermek ve kişisel risklere göre göz muayenelerini sürdürmek göz sağlığını destekleyen temel yaklaşımlar arasındadır.

Göz Sağlığı Neden Önemlidir?

Görme duyusu çevredeki bilgilerin algılanması ve günlük işlevlerin sürdürülebilmesi açısından önemli bir role sahiptir.

Göz sağlığındaki bozulmalar:

• Okuma ve öğrenmeyi,
• Araç kullanmayı,
• İş hayatını,
• Günlük aktiviteleri,
• Bağımsız hareket etmeyi

etkileyebilir.

Dünya genelinde görme kaybının yükünün önümüzdeki yıllarda artması beklenmektedir. 2050 yılına ilişkin projeksiyonlarda yaklaşık 895 milyon kişinin uzak görme bozukluğu, yaklaşık 61 milyon kişinin ise körlük yaşayabileceği tahmin edilmektedir. Bu artışta özellikle nüfusun büyümesi ve yaşlanması önemli rol oynamaktadır.

Ancak her görme bozukluğunun önlenebilir olduğu söylenemez. Genetik hastalıklar, yaşa bağlı değişiklikler ve farklı tıbbi durumlar da göz sağlığını etkileyebilir.

Göz Sağlığını Korumak İçin Neler Yapılmalıdır?

Göz sağlığını korumak için tek bir besin, vitamin veya uygulama yeterli değildir.

Genel olarak:

• Düzenli göz muayenesine gitmek,
• Dengeli ve çeşitli beslenmek,
• Sigara kullanmamak,
• Diyabet ve yüksek tansiyonu kontrol altında tutmak,
• UV korumalı güneş gözlüğü kullanmak,
• Riskli iş ve sporlarda koruyucu gözlük kullanmak,
• Ekran karşısında düzenli molalar vermek,
• Kontakt lens hijyenine dikkat etmek,
• Yeterli fiziksel aktivite ve uyku düzenini sürdürmek

göz sağlığının korunmasına katkıda bulunabilir.

Göz Sağlığı İçin Nasıl Beslenmeliyiz?

Göz sağlığı açısından özel bir “mucize besin” bulunmamaktadır.

Sebze, meyve, tam tahıllar, balık, baklagiller ve sağlıklı yağ kaynaklarının yer aldığı dengeli bir beslenme düzeni hem genel sağlığı hem de göz sağlığıyla ilişkili metabolik süreçleri destekleyebilir.

National Eye Institute özellikle koyu yeşil yapraklı sebzeler ile omega-3 yağ asitlerinden zengin balıkların dengeli beslenme içerisinde yer almasını önermektedir.

Göz Sağlığı İçin Faydalı Besinler Nelerdir?

Göz sağlığını destekleyen dengeli bir beslenme içerisinde şu besinlere yer verilebilir:

Balık

Somon, sardalya, uskumru ve benzeri yağlı balıklar omega-3 yağ asitleri içerir.

Balığın dengeli beslenme içerisinde tüketilmesi genel kalp-damar ve metabolik sağlık açısından yararlı olabilir; bu durum göz sağlığı açısından da önem taşır.

Ancak omega-3 tüketiminin diyabetik retinopatiyi veya körlüğü kesin olarak önlediği şeklinde bir sonuç çıkarılmamalıdır.

Koyu Yeşil Yapraklı Sebzeler

Ispanak, kara lahana ve benzeri sebzeler:

• Lutein,
• Zeaksantin,
• C vitamini,
• Çeşitli antioksidan bileşikler

içerebilir.

Lutein ve zeaksantin retina dokusunda bulunan karotenoidlerdir ve göz sağlığı araştırmalarında önemli bir yere sahiptir.

Havuç ve Beta Karoten İçeren Besinler

Havuç, tatlı patates, balkabağı ve bazı turuncu renkli sebze-meyveler beta karoten içerir.

Beta karoten vücutta A vitaminine dönüştürülebilir. A vitamini normal görme fonksiyonlarının sürdürülmesinde önemlidir.

Ancak normal beslenen bir kişinin daha fazla havuç tüketmesinin görme keskinliğini artıracağı veya gözlük ihtiyacını ortadan kaldıracağı söylenemez.

Yumurta

Yumurta:

• Lutein,
• Zeaksantin,
• Protein,
• Çeşitli vitamin ve mineraller

içeren besinlerden biridir.

Dengeli beslenmenin bir parçası olabilir ancak yumurtanın ekranlardan gelen mavi ışığın retinaya verdiği zararı engellediği şeklinde bir iddia için yeterli klinik kanıt bulunmamaktadır.

Turunçgiller ve C Vitamini Kaynakları

Portakal, mandalina, greyfurt, kivi ve çeşitli sebzeler C vitamini açısından zengindir.

C vitamini normal dokuların korunmasında görev alan bir antioksidandır ancak yüksek miktarda C vitamini tüketiminin tek başına kataraktı veya başka bir göz hastalığını önlediği şeklinde kesin bir sonuç çıkarılmamalıdır.

Göz Sağlığı İçin Vitamin Takviyesi Gerekir mi?

Her sağlıklı kişinin gözlerini korumak için vitamin takviyesi kullanması gerekmez.

Göz sağlığı açısından en güçlü bilimsel verilerden biri AREDS2 formülüne ilişkindir.

AREDS2 takviyesi:

• Bir veya iki gözünde orta evre yaşa bağlı makula dejenerasyonu bulunan,
• Ya da bir gözünde ileri AMD bulunan belirli hastalarda

hastalığın ileri evreye ilerleme riskini azaltmaya yardımcı olabilir.

Ancak AREDS2:

• Sağlıklı kişilerde AMD'yi önlemek amacıyla,
• Erken AMD'yi kesin olarak durdurmak amacıyla,
• Genel göz sağlığını artırmak amacıyla

rutin olarak önerilen bir multivitamin değildir.

Bu nedenle “E vitamini kataraktı önler” veya “omega-3 retinopatiyi önler” gibi genellemeler yerine, takviyenin gerekliliği göz hastalığının türüne göre değerlendirilmelidir.

Göz Sağlığına Zararlı Yiyecekler Var mı?

Tek başına belirli bir yiyeceğin doğrudan katarakt, AMD veya başka bir göz hastalığı oluşturduğu şeklinde kesin bir liste yapmak doğru değildir.

Bununla birlikte:

• Aşırı ilave şeker,
• Çok yüksek miktarda doymuş ve trans yağ,
• Aşırı tuz,
• Çok yoğun işlenmiş gıda tüketimi

genel metabolik ve kalp-damar sağlığını olumsuz etkileyebilir.

Özellikle diyabet, hipertansiyon ve yüksek kolesterol gibi hastalıklar bazı göz hastalıkları açısından risk oluşturabildiğinden genel beslenme düzeninin sağlıklı olması önemlidir.

Bu nedenle beyaz ekmek, makarna, sosis veya belirli bir içeceği tek başına “gözü bozan yiyecek” şeklinde sınıflandırmak yerine beslenmenin bütünü değerlendirilmelidir.

Şeker Göz Sağlığını Etkiler mi?

Uzun süreli yüksek kan şekeri özellikle diyabeti bulunan kişilerde göz damarlarına zarar verebilir ve diyabetik retinopati gelişimine katkıda bulunabilir.

Bu nedenle diyabeti bulunan kişilerin:

• Kan şekeri,
• Kan basıncı,
• Kolesterol

kontrollerini sürdürmeleri göz sağlığı açısından önemlidir.

Ancak tek başına şekerli bir yiyecek tüketmenin doğrudan retinopatiye neden olduğu şeklinde bir ilişki kurulmaz.

Sigara Göz Sağlığını Etkiler mi?

Evet.

Sigara kullanımı, göz sağlığı açısından iyi tanımlanmış değiştirilebilir risk faktörlerinden biridir.

Sigara kullanan kişilerde:

• Yaşa bağlı makula dejenerasyonu,
• Katarakt,
• Optik sinirle ilişkili bazı sorunlar

açısından risk artabilir.

CDC verilerine göre sigara içen kişilerde AMD gelişme riski sigara içmeyenlere göre yaklaşık 2 kat, katarakt gelişme riski ise yaklaşık 2-3 kat daha yüksek olabilir.

Sigaranın bırakılması genel sağlık açısından olduğu gibi göz sağlığı açısından da önemlidir.

Alkol Göz Sağlığını Etkiler mi?

Alkol tüketimi kısa dönemde:

• Bulanık görme,
• Görsel koordinasyonda azalma,
• Görsel tepki süresinde değişiklik

gibi geçici etkiler oluşturabilir.

Uzun süreli ve aşırı alkol tüketimi ise genel sağlık açısından birçok risk taşır.

National Eye Institute, aşırı alkol tüketimini yaşa bağlı katarakt gelişimiyle ilişkili risk faktörlerinden biri olarak belirtmektedir.

Ancak her alkol tüketiminin doğrudan katarakta veya optik nöropatiye yol açacağı şeklinde kesin bir neden-sonuç ilişkisi kurulması uygun değildir.

Güneş Gözlere Zarar Verir mi?

Uzun süreli ultraviyole ışın maruziyeti göz dokularını etkileyebilir ve özellikle katarakt gibi bazı göz hastalıklarıyla ilişkilidir.

Gözleri UV ışınlarından korumak için:

• UVA ve UVB ışınlarının %99-100'ünü engelleyen güneş gözlüğü,
• Geniş kenarlı şapka

kullanılabilir.

Güneş gözlüğünün koyu renkli olması tek başına yeterli değildir; UV koruma özelliği önemlidir.

Ekrana Bakmak Gözleri Bozar mı?

Bilgisayar, telefon ve tablet gibi ekranlara uzun süre yakın mesafeden bakmak dijital göz yorgunluğu ile ilişkili olabilir.

Belirtiler arasında:

• Gözlerde yorgunluk,
• Kuruluk,
• Yanma,
• Bulanık görme,
• Baş ağrısı,
• Odaklanma güçlüğü

görülebilir.

Ancak günlük elektronik ekran kullanımının yetişkinlerde gözü kalıcı olarak “yaktığı” veya normal kullanım koşullarındaki ekran ışığının retinayı kalıcı biçimde hasarladığı gösterilmiş değildir.

Ekran kullanımındaki temel sorunlardan biri uzun süre yakın mesafeye odaklanmak ve ekrana bakarken göz kırpma sıklığının azalabilmesidir.

Göz Sağlığı İçin Ekran Süresi Kaç Saat Olmalıdır?

Yetişkinlerin göz sağlığını koruması için belirlenmiş, herkes açısından geçerli “günde en fazla 2, 3 veya 4 saat ekran” şeklinde bilimsel bir süre sınırı bulunmamaktadır.

İş ve günlük yaşam nedeniyle ekran kullanım süresi kişiden kişiye büyük ölçüde değişir.

Önemli olan uzun kesintisiz ekran kullanımının azaltılması ve düzenli molalar verilmesidir.

National Eye Institute, ekran karşısında uzun süre çalışan kişiler için 20-20-20 kuralını önermektedir:

• Her 20 dakikada bir,
• Yaklaşık 20 feet yani 6 metre uzaklıktaki bir noktaya,
• En az 20 saniye bakmak.

Bu uygulama gözlerin yakın mesafeye sürekli odaklanmasına ara verilmesine yardımcı olabilir.

Mavi Işık Gözlere Zarar Verir mi?

Telefon ve bilgisayar ekranları mavi dalga boyunda ışık yayar.

Ancak günlük ekran kullanımından kaynaklanan mavi ışığın insan retinasında kalıcı hasara neden olduğunu gösteren yeterli klinik kanıt bulunmamaktadır.

Bu nedenle yalnızca göz sağlığını korumak amacıyla özel mavi ışık filtreli gözlüklerin herkes tarafından kullanılması zorunlu değildir.

Akşam saatlerinde ekran kullanımı ise uyku düzenini etkileyebileceğinden göz sağlığından ayrı olarak uyku hijyeni açısından değerlendirilmelidir.

Ekran Kullanırken Göz Sağlığı Nasıl Korunur?

Uzun süre bilgisayar veya telefon kullanan kişiler:

• Düzenli molalar verebilir,
• Sık göz kırpmayı hatırlayabilir,
• Ekranı rahat bir görüş mesafesinde tutabilir,
• Parlama ve yansımayı azaltabilir,
• Yazı boyutunu rahat okunabilecek seviyeye getirebilir,
• Kuru göz belirtileri varsa göz muayenesi yaptırabilir.

20-20-20 yöntemi de göz yorgunluğunu azaltmaya yardımcı olabilecek basit uygulamalardan biridir.

Uyku Göz Sağlığını Etkiler mi?

Uyku genel sağlık açısından önemlidir ve yetersiz uyku:

• Gözlerde yorgunluk,
• Rahatsızlık hissi,
• Kuruluk yakınmaları,
• Göz seğirmesi,
• Konsantrasyon sorunları

ile birlikte görülebilir.

Ancak “az uyumak doğrudan glokom yapar” şeklinde kesin bir neden-sonuç ilişkisi kurmak doğru değildir.

Göz sağlığı için ayrıca belirlenmiş özel bir uyku süresi bulunmaz. Genel sağlık açısından American Academy of Sleep Medicine sağlıklı yetişkinlerin düzenli olarak en az 7 saat uyumasını önermektedir.

Uyku ihtiyacı yaşa ve kişisel özelliklere göre değişebilir.

Egzersiz Göz Sağlığına Faydalı mıdır?

Düzenli fiziksel aktivite:

• Sağlıklı vücut ağırlığının korunmasına,
• Kan basıncının düzenlenmesine,
• Diyabet riskinin azaltılmasına,
• Kolesterol kontrolüne

katkıda bulunabilir.

Bu durumların bazıları göz hastalıklarıyla ilişkili olduğundan düzenli egzersiz dolaylı olarak göz sağlığını destekleyen genel sağlık alışkanlıklarından biri olarak değerlendirilebilir.

Egzersizin bütün göz hastalıklarını önlediği şeklinde bir sonuç çıkarılmamalıdır.

Kontakt Lens Kullanırken Göz Sağlığı Nasıl Korunur?

Kontakt lens kullanıcılarında hijyen özellikle önemlidir.

Lensleri takmadan veya çıkarmadan önce:

• Eller yıkanmalı ve kurulanmalı,
• Lensler önerilen solüsyonla temizlenmeli,
• Kullanım ve değişim sürelerine uyulmalı,
• Doktor tarafından özellikle önerilmedikçe lenslerle uyunmamalı,
• Lensler suyla temas ettirilmemelidir.

Kontakt lens kullanımına bağlı enfeksiyonlar kornea sağlığını etkileyebileceğinden ağrı, kızarıklık veya ani görme değişikliği durumunda değerlendirme alınmalıdır.

NEI de kontakt lens kullanıcılarının ellerini yıkamasını, lensleri uygun şekilde dezenfekte etmesini ve önerilen aralıklarla değiştirmesini önermektedir.

Göz Muayenesi Neden Önemlidir?

Bazı göz hastalıkları erken dönemde belirgin şikâyet oluşturmayabilir.

Örneğin bazı:

• Glokom türleri,
• Diyabetik retinopati,
• Yaşa bağlı makula dejenerasyonu

erken aşamalarda kişinin fark edebileceği belirgin görme değişikliklerine yol açmayabilir.

Göz dibi dahil kapsamlı göz muayenesi, bu hastalıkların erken dönemde fark edilmesine yardımcı olabilir.

Göz muayenesi sırasında retina ve retina damarlarında bazı sistemik hastalıklarla ilişkili değişiklikler de fark edilebilir. Ancak göz muayenesinin kanser dahil bütün sistemik hastalıkları teşhis eden bir tarama yöntemi olduğu şeklinde bir genelleme yapılmamalıdır.

Göz Muayenesi Ne Sıklıkla Yapılmalıdır?

Herkes için geçerli tek bir göz muayenesi sıklığı bulunmamaktadır.

Muayene aralığı:

• Yaşa,
• Görme durumuna,
• Aile öyküsüne,
• Diyabet veya hipertansiyon varlığına,
• Glokom riskine,
• Daha önce tanı konmuş göz hastalıklarına

göre değişebilir.

National Eye Institute, muayene sıklığının bireysel göz hastalığı riskine göre belirlenmesini önermektedir. Örneğin 60 yaşından büyük kişilerin genellikle 1-2 yılda bir genişletilmiş göz muayenesi yaptırması önerilmektedir. Diyabet veya hipertansiyonu bulunan kişilerin ise daha sık takip edilmesi gerekebilir.

Bu nedenle “18-64 yaş arasındaki herkes yılda bir kez mutlaka göz muayenesi yaptırmalıdır” şeklinde evrensel bir kural kullanılmamalıdır.

Çocuklarda Göz Muayenesi Ne Zaman Yapılmalıdır?

Çocuklarda görme sisteminin gelişimi devam ettiği için erken dönemde görme sorunlarının fark edilmesi önemlidir.

American Academy of Ophthalmology ve ilgili pediatrik göz sağlığı kuruluşları çocukların:

• Doğum döneminde,
• Bebeklikte,
• Okul öncesi dönemde,
• Okul yılları boyunca

düzenli görme taramalarından geçirilmesini önermektedir.

Görme taramasında problem saptanan, aile öyküsü bulunan veya gözle ilgili belirti gösteren çocukların ayrıntılı göz muayenesine yönlendirilmesi gerekebilir.

Sağlıklı ve hiçbir risk faktörü bulunmayan bütün çocukların her yıl kapsamlı göz hekimi muayenesinden geçirilmesinin zorunlu olduğu konusunda ise güçlü kanıt bulunmamaktadır.

Göz Sağlığı İçin Güneş Gözlüğü Nasıl Seçilmelidir?

Güneş gözlüğünde öncelikli özellik camın ne kadar koyu olduğu değil, UV korumasıdır.

Tercih edilen güneş gözlüğünün:

• UVA ışınlarının %99-100'ünü,
• UVB ışınlarının %99-100'ünü

engellemesi önerilir.

Geniş çerçeveli gözlükler veya şapkalar, göz çevresine ulaşan ışığın azaltılmasına ek katkı sağlayabilir.