Kortizol Yüksekliği Nedir Belirtileri Nedenleri ve Tanısı
Kortizol Yüksekliği Nedir Belirtileri Nedenleri ve Tanısı
Kortizol, böbreklerin üzerinde bulunan adrenal bezler tarafından üretilen ve vücudun birçok temel işlevinde rol oynayan bir hormondur. Kan basıncının düzenlenmesi, kan şekeri metabolizması, inflamasyonun kontrolü ve vücudun strese verdiği yanıt gibi süreçlerde görev alır.
Kortizol düzeylerinin uzun süre boyunca normalden yüksek olması hiperkortizolizm olarak adlandırılabilir. Kronik kortizol fazlalığının belirli klinik bulgularla birlikte oluşturduğu tablo ise Cushing sendromu olarak tanımlanır.
Kilo artışı, yüzde yuvarlaklaşma, kolay morarma, geniş mor çatlaklar, kas güçsüzlüğü, hipertansiyon ve adet düzensizliği gibi belirtiler Cushing sendromunda görülebilir. Bununla birlikte yorgunluk, kilo alımı veya uyku bozukluğu gibi belirtiler oldukça yaygındır ve tek başına kortizol yüksekliği anlamına gelmez.
Cushing sendromunun tanısı belirtilerle değil, klinik değerlendirme ve uygun hormonal testlerin birlikte yorumlanmasıyla konulur.
Kortizol Nedir?
Kortizol, adrenal bezlerin ürettiği steroid yapıda bir hormondur.
Vücutta:
- Kan basıncının düzenlenmesine,
- Kan şekeri ve enerji metabolizmasına,
- İnflamatuar süreçlerin kontrolüne,
- Bağışıklık sistemi fonksiyonlarının düzenlenmesine,
- Fiziksel ve psikolojik streslere verilen yanıta
katkıda bulunur.
Kortizol düzeyi gün boyunca sabit değildir. Normal şartlarda belirli bir sirkadiyen ritim izler; genellikle sabah saatlerinde daha yüksek, gece saatlerinde ise daha düşüktür.
Hastalık, uyku düzeni, fiziksel stres, kullanılan ilaçlar ve farklı fizyolojik durumlar da kortizol ölçümlerini etkileyebilir. Bu nedenle rastgele yapılan tek bir kortizol ölçümünün yorumlanması sınırlıdır.
Kortizol Yüksekliği Nedir?
Kortizol yüksekliği, vücudun uzun süre normalden fazla kortizole maruz kalması durumunu ifade edebilir.
Bunun nedeni vücudun kendi kortizol üretiminin artması olabileceği gibi kortizole benzer etkiye sahip glukokortikoid ilaçların uzun süre veya yüksek dozlarda kullanılması da olabilir.
Vücudun kendi hormon üretiminden kaynaklanan tablo endojen Cushing sendromu, dışarıdan kullanılan glukokortikoidlerle ilişkili tablo ise ekzojen veya iyatrojenik Cushing sendromu olarak adlandırılır.
Önemli bir ayrım şudur: Dışarıdan kortikosteroid kullanımı Cushing görünümüne neden olabilir ancak bu kişilerde vücudun kendi kortizol üretimi baskılanabilir. Bu nedenle “Cushing sendromu varsa kandaki doğal kortizol mutlaka yüksektir” şeklinde bir genelleme yapılmamalıdır.
Kortizol Yüksekliği ile Cushing Sendromu Aynı mıdır?
Her yüksek kortizol ölçümü Cushing sendromu anlamına gelmez.
Kortizol çeşitli fizyolojik ve klinik durumlarda geçici olarak yükselebilir.
Örneğin:
- Akut hastalıklar,
- Yoğun fiziksel stres,
- Bazı psikiyatrik durumlar,
- Kontrolsüz diyabet,
- Yoğun alkol kullanımı,
- Obeziteyle ilişkili bazı durumlar
kortizol sistemini etkileyerek Cushing sendromunu taklit eden biyokimyasal değişikliklere neden olabilir. Bu tablolar bazen Cushing dışı hiperkortizolizm veya eski kullanımıyla “pseudo-Cushing” olarak adlandırılabilir.
Dolayısıyla laboratuvarda kortizol değerinin yüksek bulunması ile kronik Cushing sendromu tanısı aynı şey değildir.
Kortizol Yüksekliği Belirtileri Nelerdir?
Kortizol yüksekliği belirtileri, kortizol fazlalığının derecesine, ne kadar süredir devam ettiğine ve kişinin genel sağlık durumuna göre farklılık gösterebilir.
Cushing sendromunda görülebilecek belirtiler arasında:
- Özellikle gövdede belirginleşen kilo artışı
- Kol ve bacakların gövdeye göre daha ince görünmesi
- Yüzde yuvarlaklaşma
- Boyun ve ense çevresinde yağ dokusu artışı
- Ciltte incelme
- Kolay morarma
- Geniş, kırmızı-mor renkli çatlaklar
- Kas güçsüzlüğü
- Yüksek tansiyon
- Kan şekeri yüksekliği
- Adet düzensizliği
- Kadınlarda kıllanmada artış
- Cinsel fonksiyonlarda değişiklik
- Kemik mineral yoğunluğunda azalma
- Duygu durum ve uyku değişiklikleri
- Enfeksiyonlara yatkınlık
bulunabilir.
Ancak bu belirtilerin büyük bölümü farklı hastalıklarda da görülebilir. Bu nedenle tek bir belirtiye dayanarak kortizol yüksekliği tanısı konulmaz.
Kortizol Yüksekliği Kilo Aldırır mı?
Cushing sendromunda kilo artışı sık görülen bulgulardan biridir.
Yağ dağılımında özellikle:
- Karın ve gövde,
- Yüz,
- Boyun ve ense çevresinde
belirginleşme görülebilir.
Buna karşılık kol ve bacaklarda kas kaybına bağlı incelme meydana gelebilir.
Ancak kilo almak tek başına kortizol yüksekliğini göstermez. Beslenme, fiziksel aktivite, tiroit hastalıkları, kullanılan ilaçlar, uyku düzeni ve birçok farklı metabolik faktör kilo değişikliğine neden olabilir.
Kortizol Yüksekliği Ciltte Hangi Belirtilere Neden Olabilir?
Uzun süreli kortizol fazlalığı cilt ve bağ dokusunu etkileyebilir.
Cushing sendromunda özellikle:
- Cildin incelmesi,
- Kolay morarma,
- Yaraların daha geç iyileşmesi,
- Karın, kalça, göğüs veya koltuk altında geniş mor-kırmızı çatlakların oluşması
görülebilir.
Özellikle geniş ve mor renkli çatlaklar ile kolay morarmanın diğer ilerleyici belirtilerle birlikte bulunması klinik değerlendirme açısından daha anlamlı olabilir.
Kortizol Yüksekliği Kasları Etkiler mi?
Cushing sendromunda kas dokusu etkilenebilir ve özellikle proksimal kas güçsüzlüğü gelişebilir.
Kişi:
- Sandalyeden kalkarken,
- Merdiven çıkarken,
- Çömeldikten sonra doğrulurken,
- Kollarını yukarı kaldırmayı gerektiren hareketlerde
zorlanabilir.
Bu tür kas güçsüzlüğü, sıradan yorgunluk hissinden farklı olabilir.
Kortizol Yüksekliği Tansiyonu ve Kan Şekerini Etkiler mi?
Uzun süreli kortizol fazlalığı kan basıncı ve glikoz metabolizmasını etkileyebilir.
Cushing sendromunda:
- Hipertansiyon,
- İnsülin direnci,
- Prediyabet,
- Tip 2 diyabet
gibi metabolik problemler görülebilir.
Ancak hipertansiyon veya diyabet toplumda oldukça sık görüldüğünden bu hastalıkların bulunması tek başına Cushing sendromu şüphesi oluşturmaz.
Özellikle genç yaşta beklenmeyen hipertansiyon veya birden fazla tipik Cushing bulgusunun birlikte bulunması durumunda değerlendirme gündeme gelebilir.
Kortizol Yüksekliği Adet Düzensizliği Yapar mı?
Uzun süreli kortizol fazlalığı üreme hormonlarının düzenlenmesini etkileyebilir.
Kadınlarda:
- Adetlerin düzensizleşmesi,
- Adetlerin kesilmesi,
- Yüz veya vücutta kıllanmanın artması
gibi belirtiler görülebilir.
Ancak adet düzensizliğinin polikistik over sendromu, tiroit hastalıkları, prolaktin değişiklikleri, gebelik ve farklı hormonal durumlar gibi çok sayıda başka nedeni bulunmaktadır.
Kortizol Yüksekliği Ruh Halini Etkiler mi?
Cushing sendromunda bazı kişilerde:
- Depresif belirtiler,
- Kaygı,
- Uyku problemleri,
- Duygu durum değişiklikleri,
- Konsantrasyon güçlüğü
görülebilir.
Ancak depresyon veya anksiyetenin bulunması kişinin kortizol yüksekliği olduğu anlamına gelmez.
Ruhsal belirtiler toplumda yaygındır ve birçok biyolojik, psikolojik ve çevresel faktörden etkilenebilir.
Kortizol Yüksekliği Neden Olur?
Kortizol yüksekliğinin nedenleri değerlendirilirken öncelikle kişinin kullandığı ilaçlar araştırılır.
Cushing sendromu iki temel grupta ele alınabilir:
- Dışarıdan kullanılan glukokortikoidlere bağlı Cushing sendromu
- Vücudun kendi hormon üretimindeki artışa bağlı endojen Cushing sendromu
Endojen Cushing sendromunun altında ise hipofiz, adrenal bez veya başka dokulardan kaynaklanan hormonal bozukluklar bulunabilir.
Kortizonlu İlaçlar Cushing Sendromuna Neden Olabilir mi?
Cushing sendromunun en sık nedenlerinden biri uzun süreli veya yüksek doz glukokortikoid ilaç kullanımıdır.
Bu ilaçlar:
- Tablet,
- Enjeksiyon,
- Bazı solunum yolu ilaçları,
- Bazı cilt ürünleri,
- Diğer farklı uygulama yollarıyla
kullanılabilir.
Risk kullanılan ilacın türüne, dozuna, kullanım süresine ve uygulama şekline göre değişir.
Kortikosteroid ilaçların aniden bırakılması tehlikeli olabilir, çünkü uzun süreli kullanım vücudun doğal kortizol üretimini baskılayabilir. Bu nedenle doz azaltılması gerekiyorsa hekim tarafından planlanmalıdır.
Cushing Hastalığı Nedir?
Cushing hastalığı, Cushing sendromunun belirli bir nedenidir.
Hipofiz bezinde bulunan ACTH üreten bir tümörün adrenal bezleri uyararak aşırı kortizol üretimine neden olması durumuna Cushing hastalığı adı verilir.
Dolayısıyla:
Cushing sendromu genel klinik tablonun,
Cushing hastalığı ise bunun hipofiz kaynaklı özel bir türünün adıdır.
Glukokortikoid kullanımına bağlı olmayan endojen Cushing sendromunun önemli bir bölümünün hipofiz kaynaklı olduğu bildirilmektedir.
Adrenal Bez Kaynaklı Kortizol Yüksekliği
Bazı adrenal bez tümörleri veya nodülleri bağımsız olarak fazla kortizol üretebilir.
Bu durumda ACTH düzeyi genellikle baskılanabilir.
Adrenal bezde görüntüleme sırasında tesadüfen saptanan bir kitle varsa ve hormonal aktiviteden şüpheleniliyorsa Cushing sendromu açısından değerlendirme gerekebilir. Endocrine Society de uygun adrenal insidentaloma olgularının değerlendirilmesini önermektedir.
Ektopik ACTH Sendromu Nedir?
Bazı tümörler hipofiz dışında ACTH üreterek adrenal bezlerin fazla kortizol salgılamasına neden olabilir.
Bu tablo ektopik ACTH sendromu olarak adlandırılır.
Kaynak sıklıkla göğüs bölgesindeki bazı tümörler olmakla birlikte farklı organlarda da ortaya çıkabilir.
Ancak Cushing sendromu şüphesi bulunan kişide doğrudan tümör araştırmasına başlanmaz. Öncelikle kortizol fazlalığının biyokimyasal olarak doğrulanması gerekir.
Kortizol Yüksekliği Stresten Olur mu?
Kortizol günlük dilde “stres hormonu” olarak adlandırılsa da bu ifade kortizolün işlevini tamamen açıklamaz.
Fiziksel veya psikolojik stres sırasında kortizol sistemi geçici olarak etkilenebilir.
Ancak:
“Çok stresliyim, bu nedenle Cushing sendromum var.”
şeklinde bir neden-sonuç ilişkisi kurulamaz.
Klinik Cushing sendromu, uzun süreli anormal glukokortikoid maruziyetinin oluşturduğu hormonal bir tablodur ve uygun biyokimyasal testlerle değerlendirilir.
Yoğun stres veya bazı psikiyatrik ve metabolik durumlar ise test sonuçlarını etkileyerek Cushing sendromunu taklit eden bir tabloya neden olabilir.
Kortizol Yüksekliği Tanısı Nasıl Konulur?
Kortizol yüksekliği ve Cushing sendromu tanısı, tek bir rastgele kan kortizol ölçümüyle konulmaz.
Endocrine Society, Cushing sendromu değerlendirmesinde ilk olarak kişinin glukokortikoid ilaç kullanım öyküsünün ayrıntılı biçimde sorgulanmasını önermektedir.
İlaç kaynaklı Cushing sendromu dışlandıktan sonra klinik şüphe devam ediyorsa uygun biyokimyasal testlerden yararlanılabilir.
Kortizol Yüksekliği İçin Hangi Testler Yapılır?
Cushing sendromunun başlangıç değerlendirmesinde kullanılabilecek temel testler arasında:
- 24 saatlik idrarda serbest kortizol
- Gece geç saatte tükürük kortizolü
- 1 mg gecelik deksametazon baskılama testi
- Belirli durumlarda daha uzun düşük doz deksametazon baskılama testi
bulunur.
Hangi testin tercih edileceğine kişinin yaşı, sağlık durumu, kullanılan ilaçlar ve klinik özelliklerine göre karar verilir.
24 Saatlik İdrarda Serbest Kortizol Testi
Bu testte kişinin 24 saat boyunca topladığı idrardaki serbest kortizol miktarı değerlendirilir.
Endocrine Society başlangıç değerlendirmesinde bu yöntemin kullanılması halinde en az iki ölçüm yapılmasını önermektedir.
Tek bir sonuç tek başına değerlendirilmemelidir.
Gece Tükürük Kortizolü
Normal şartlarda kortizol düzeyleri gece saatlerinde düşer.
Gece geç saatte tükürük kortizolü testi, bu günlük ritmin korunup korunmadığının değerlendirilmesine yardımcı olabilir.
Endocrine Society bu yöntemde de iki ayrı ölçüm yapılmasını önermektedir.
Uyku düzenindeki değişiklikler ve bazı özel durumlar testin yorumlanmasını etkileyebilir.
Deksametazon Baskılama Testi
1 mg gecelik deksametazon baskılama testinde kişi genellikle gece belirli bir saatte düşük doz deksametazon alır ve ertesi sabah kortizol düzeyi ölçülür.
Normal fizyolojik yanıtta deksametazon kortizol üretimini baskılar.
Kortizolün beklenen şekilde baskılanmaması Cushing sendromu açısından ileri değerlendirme gerektirebilir ancak tek başına kesin tanı anlamına gelmez.
Rastgele Kan Kortizolü Cushing Tanısı Koyar mı?
Hayır.
Rastgele serum kortizolü, Cushing sendromunun taranması için önerilen testlerden biri değildir.
Aynı şekilde rastgele ACTH ölçümü de Cushing sendromunun varlığını belirlemek için başlangıç testi olarak kullanılmamalıdır.
Kortizol gün içinde doğal olarak değiştiği ve çeşitli faktörlerden etkilendiği için ölçümün zamanı ve kullanılan test yöntemi önemlidir.
Tek Bir Kortizol Testi Yeterli midir?
Genellikle hayır.
Cushing sendromunun tanısı zor olabilir ve hiçbir test kusursuz değildir.
İlk testte anormallik bulunursa Endocrine Society farklı bir önerilen testle ileri değerlendirme yapılmasını önermektedir. İki farklı testin uyumlu biçimde pozitif olması durumunda kortizol fazlalığının nedenini araştırmaya yönelik testlere geçilebilir.
NIDDK da tanının doğrulanması için çoğunlukla birden fazla test kullanılabileceğini belirtmektedir.
Kortizol Testi Normal Çıkarsa Cushing Kesin Olarak Yok mudur?
Her zaman değil.
Klinik olarak Cushing sendromu olasılığı düşük olan ve uygun testleri normal bulunan kişilerde hastalığın bulunma ihtimali oldukça düşüktür.
Ancak:
- Belirtilerin çok tipik olduğu,
- Bulguların giderek arttığı,
- Döngüsel Cushing sendromundan şüphelenildiği,
- Adrenal bezde şüpheli bir oluşum bulunduğu
durumlarda ilk test normal olsa bile endokrinoloji tarafından ileri değerlendirme gerekebilir.
Endocrine Society, başlangıçta testleri normal olan ancak belirtileri ilerleyen bazı kişilerin yaklaşık 6 ay içinde yeniden değerlendirilmesini önermektedir.
Kortizol Yüksekliği İçin Kimlere Test Yapılması Önerilir?
Cushing sendromu nadir görüldüğünden yalnızca yorgunluk veya kilo alımı bulunan herkesin rutin olarak test edilmesi önerilmez.
Endocrine Society özellikle:
- Yaşına göre olağandışı bulguları bulunan kişilerde,
- Birden fazla ve giderek ilerleyen Cushing özelliği bulunanlarda,
- Çocuklarda kilo artışına eşlik eden büyüme hızında azalma olduğunda,
- Cushing açısından anlamlı olabilecek adrenal insidentaloma bulunanlarda
test yapılmasını önermektedir.
Yaygın belirtileri bulunan bütün kişilerin rutin taranması ise önerilmemektedir.
Cushing Sendromunda Hangi Bulgular Daha Dikkat Çekicidir?
Kilo artışı, depresif belirtiler, hipertansiyon veya diyabet gibi durumlar oldukça yaygındır.
Cushing sendromu açısından daha dikkat çekici olabilecek bulgular arasında ise:
- Geniş mor-kırmızı çatlaklar
- Kolay morarma
- Belirgin cilt incelmesi
- Omuz ve kalça çevresinde kas güçsüzlüğü
- Birden fazla bulgunun zaman içerisinde ilerlemesi
sayılabilir.
Tanı yine de yalnızca bu belirtilere dayanılarak konulmaz.
Kortizol Yüksekliğinin Sağlık Üzerindeki Etkileri Nelerdir?
Uzun süreli Cushing sendromu farklı sistemleri etkileyebilir.
Olası sağlık sorunları arasında:
- Hipertansiyon
-
İçindekiler
-
Kalp Tomografisi (Koroner BT Anjiyografi) Nedir?
-
Kalp Tomografisi / Koroner BT Anjiyografi Hangi
Durumlarda Uygulanır?
-
Koroner BT Anjiyografi Avantajları Nelerdir?
-
Kimlere Koroner BT Anjiyografi Yapılamaz?
-
Kalp Tomografisi (Koroner BT Anjiyografi) Nasıl
Uygulanır?
-
Neden Kalp Tomografisi Tercih Edilmeli?
