Kemoterapi Nedir? Amaçları, Uygulama Yöntemleri ve Yan Etkileri

Tedavinin şekli, kullanılan ilaçlar, uygulama süresi ve ortaya çıkabilecek yan etkiler; kanserin türüne, evresine ve hastanın genel sağlık durumuna göre değişiklik gösterir. Kemoterapi genellikle damar yolundan verilse de bazı hastalarda ilaçlar ağızdan da alınabilir. Etkili bir yöntem olmasına rağmen, bağışıklık sistemini zayıflattığı için bazı ciddi yan etkilere de yol açabilir.

Tıbbi Onkoloji Uzmanı Dr. Öğr. Üyesi Özgür ÖLMEZ, Kemoterapi Nedir? Amaçları, Uygulama Yöntemleri ve Yan Etkileri hakkında bilgiler verdi.

Kemoterapi Neden Uygulanır?

Kemoterapinin ana amacı; kanserli hücrelerin yok edilmesi, tümörün büyümesinin durdurulması ve yayılmasının önlenmesidir. Bununla birlikte tedavi, hastalığın belirtilerini hafifleterek yaşam kalitesini arttırmayı da hedefler.

Kemoterapinin uygulanma amaçları şunlardır:

• Kanseri tamamen tedavi etmek
• Tümörün büyümesini yavaşlatmak
• Kanserin vücudun diğer bölgelerine yayılmasını (metastaz) önlemek
• Belirti ve şikâyetleri hafifleterek hastanın yaşam kalitesini artırmak

Bazı durumlarda kemoterapi tek tedavi yöntemi olarak uygulanırken, bazı hastalarda cerrahi veya radyoterapi ile birlikte kullanılabilir. Örneğin ameliyat öncesi tümörü küçültmek veya ameliyat sonrası kalmış olabilecek kanserli hücreleri yok etmek için tercih edilebilir.

Kemoterapi Nasıl Uygulanır?

Kemoterapi en sık intravenöz (damar yolu) ile uygulanır. Uzun süreli ilaç uygulaması gereken hastalarda kateter veya port adı verilen özel cihazlar kullanılır. Bu cihazlar ilacın doğrudan merkezi damarlara ulaşmasını sağlar.

Kemoterapi uygulama yöntemleri:

1. Damar Yoluyla Uygulama

• Serum içine karıştırılan ilaçlar belirli sürede verilir.
• Tedavi süreci uzunsa hastaneye yatış gerekebilir.

2. Ağızdan Hap Şeklinde Uygulama

• Bazı hastalarda tedavi evde ağızdan alınan haplarla sürdürülebilir.
• İlacın düzenli, doğru zamanda ve doğru dozda alınması son derece önemlidir.

3. Vücut Boşluğuna Uygulama

Kemoterapi bazı durumlarda karın içi, akciğer zarı veya mesane içine de uygulanabilir.

Tüm uygulamalar mutlaka bir tıbbi onkoloji uzmanı tarafından yönetilmeli ve tam donanımlı bir onkoloji merkezinde yapılmalıdır.

En Ağır Kemoterapi Hangisidir?

Genel olarak en yoğun kemoterapi türü, ileri evre kanserlerde kullanılan yüksek doz kemoterapi ve gerekirse kemik iliği nakli ile birlikte uygulanan tedavilerdir. Bu tedaviler kanser hücreleri üzerinde güçlü etkiye sahiptir ancak aynı zamanda ciddi yan etkilere de neden olabilir.

Kemoterapi Yan Etkileri Nelerdir?

Kemoterapi, hem kanserli hem de hızlı bölünen bazı sağlıklı hücreleri etkilediği için çeşitli yan etkilere yol açabilir. Yan etkilerin şiddeti ve süresi kişiye, kullanılan ilaçlara ve tedavi sürecine bağlı olarak değişir.

Yaygın kemoterapi yan etkileri:

• Mide bulantısı ve kusma
• Halsizlik ve yorgunluk
• Saç dökülmesi
• Ağız yaraları
• Kanama eğilimi
• Enfeksiyon riskinde artış
• İshal
• İştah kaybı
• Ateş
• Konsantrasyon ve hafıza sorunları
• El ve ayaklarda uyuşma

Kemoterapiye Bağlı Mide Bulantısı ve Kusma

Kemoterapi ilaçları beyindeki kusma merkezini etkileyerek bulantı ve kusmaya neden olabilir. Genellikle doktorun vereceği bulantı önleyici ilaçlarla bu durum kontrol altına alınabilir.

Bulantıyı azaltmak için öneriler:

• Sıcak yemek kokularından uzak durmak
• Soğuk veya ılık yiyecekleri tercih etmek
• Hafif ve sık öğünlerle beslenmek
• Yavaş yavaş sıvı tüketmek
• Yağlı, baharatlı ve ağır kokulu yiyeceklerden kaçınmak
• Rahatlatıcı aktiviteler yapmak (müzik, kitap okuma vb.)
• Derin nefes alma egzersizleri
• Düzenli ağız bakımı
• Sabah bulantısı için ilaçları yataktan kalkmadan almak

Şikâyetler birkaç günden fazla sürerse mutlaka doktora başvurulmalıdır.

Halsizlik ve Yorgunluk

Kemoterapi sürecinde enerji düşüklüğü sık görülür.

Halsizlikle başa çıkma yolları:

• Günlük aktiviteleri planlamak
• Hafif tempolu egzersizler yapmak
• Bol sıvı tüketmek
• Stres yönetimi sağlamak

Saç Dökülmesi

Kemoterapi ilaçları saç köklerini etkilediğinden geçici saç dökülmesine yol açabilir. Tedavi tamamlandıktan sonra saçlar genellikle yeniden çıkar.

Ağız Yaraları (Mukozit)

Kemoterapi ağız içi dokularına zarar vererek yaraların oluşmasına neden olabilir.

Ağız yaralarını azaltmak için:

• Yumuşak diş fırçası kullanmak
• Karbonatlı su ile gargara yapmak
• Yumuşak gıdalar tüketmek
• Sıcak ve sert yiyeceklerden kaçınmak

Kanamalar ve Trombosit Düşüklüğü

Kemoterapi trombosit sayısının azalmasına neden olabilir ve bu durum kanama riskini artırır.

Dikkat edilmesi gereken durumlar:

• Deride morarma veya kırmızı noktalar
• İdrarda veya dışkıda kan
• Vajinal kanama
• Bacakta şişlik ve kızarıklık

Bu belirtilerden biri görülürse doktora başvurulmalıdır.

Kemoterapi Alan Hastalar Nelere Dikkat Etmeli?

Kemoterapi bağışıklık sistemini zayıflattığı için bazı önlemler alınması gerekir:

• Kalabalık ortamlardan uzak durmak
• Evcil hayvanlara temas ederken hijyene dikkat etmek
• Ateşin 38°C üzerine çıkması durumunda doktora bilgi vermek
• Günlük duş almak
• Yaralanmalardan kaçınmak
• Kemoterapi sırasında canlı aşı yaptırmamak
• Kesik ve yaraları enfeksiyon açısından takip etmek
• Kateter veya damar giriş yerlerindeki kızarıklık ve ağrı durumunda doktoru bilgilendirmek

Kemoterapi Alan Hastalar Nasıl Beslenmelidir?

Sağlıklı bir beslenme rutini, hem tedaviye uyumu artırır hem de kemoterapiye bağlı yan etkilerin hafifletilmesine katkı sağlar.

Kemoterapi Sürecinde Beslenme Nasıl Olmalıdır?

Sağlıklı beslenmeden kasıt; tüm besin öğelerini içeren dengeli ve doğal bir beslenme programı uygulamaktır. Bu süreçte özellikle işlenmiş ve hazır gıdalardan uzak durulmalıdır. İçeriği belirsiz katkı maddeleri barındıran paketli ürünler bağışıklık sistemini olumsuz etkileyebileceği için önerilmez.

Kaçınılması Gereken Besinler

• Paketlenmiş, dondurulmuş ve hazır gıdalar
• Salam, sosis gibi işlenmiş et ürünleri
• UHT sütler ve hazır meyve suları
• Aşırı tatlı ve şerbetli yiyecekler

Mümkün olduğunca mevsiminde sebze ve meyve tüketilmeli, taze ürünlere öncelik verilmelidir. Hazım problemi yoksa günde bir bardak süt içilebilir ve özellikle ev yapımı yoğurt tüketimi tavsiye edilir. Kuru baklagiller (nohut, mercimek, bulgur vb.) haftada en az üç kez öğünlerde yer almalıdır.

Protein kaynakları kızartma yapılmadan, tütsüleme uygulanmadan tercih edilmelidir. Balık ise önemli bir omega-3 kaynağıdır ve haftada 1–2 kez tüketilebilir.

 

Kemoterapi Sürecinde Günlük Beslenme İçeriği

Kemoterapi gören hastaların günlük beslenme planı aşağıdaki 5 ana besin grubundan oluşmalıdır:

1. Sebze ve Meyveler

• Günde 2 porsiyon sebze
• Günde 2 porsiyon meyve

2. Protein Kaynakları

• Et, tavuk, balık veya yumurta: Günde 3 porsiyon

3. Tahıllar

• Günde 4 porsiyon tahıl (tam buğday ekmeği, bulgur, yulaf vb.)

4. Süt ve Süt Ürünleri

• Günde 2 porsiyon

5. Sıvı Tüketimi

• Çay ve kahve hariç günde 8–12 bardak su veya uygun sıvılar

 

Kesinlikle Tüketilmemesi Gereken Besinler

Kemoterapi ilaçlarıyla etkileşime girdiği için aşağıdaki besinlerin tüketimi kesinlikle önerilmez:

• Greyfurt
• Nar
• Isırgan otu

Bu besinler ilaçların etkisini değiştirebilir ve tedaviyi olumsuz yönde etkileyebilir.

Ek Besin ve Vitamin Kullanımı

Dengeli ve yeterli beslenen hastaların ek vitamin almaya genellikle ihtiyacı yoktur. Hatta bazı vitamin ve antioksidan takviyeleri, kemoterapi sırasında ilaçların etkisini azaltabileceği için zararlı olabilir. Bu nedenle doktor önerisi olmadan hiçbir ek ürün kullanılmamalıdır.

 

Profesyonel Destek Önerisi

Kemoterapi sırasında beslenme kişiye özel planlanmalıdır. Bu nedenle onkoloji alanında deneyimli bir diyetisyen ile çalışmak, sürecin daha sağlıklı ilerlemesine yardımcı olur.