Kadınlarda DEHB Belirtileri Nelerdir Yetişkin Kadınlarda Tanı ve Tedavi

Kadınlarda DEHB Belirtileri Nelerdir Yetişkin Kadınlarda Tanı ve Tedavi

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), çocukluk döneminde başlayan ve yetişkinlikte de devam edebilen nörogelişimsel bir bozukluktur. Dikkati sürdürmede güçlük, dürtüsellik ve hiperaktivite temel belirtilerdir. Ancak bu belirtilerin günlük hayatta nasıl göründüğü yaşa, çevresel beklentilere ve kişisel özelliklere göre değişebilir.

Kız çocuklarında ve kadınlarda DEHB bazen daha geç fark edilir. Bunun önemli nedenlerinden biri, belirtilerin her zaman dışarıdan görülen yoğun hareketlilik şeklinde ortaya çıkmamasıdır. Dikkatsizlik, unutkanlık, zaman yönetiminde güçlük, sürekli zihinsel dağınıklık veya içsel huzursuzluk daha ön planda olabilir. Bazı kadınlar ise uzun yıllar boyunca yoğun planlama, mükemmeliyetçilik veya çevresinden aldığı destekle yaşadığı güçlükleri telafi edebilir. Bu durum tanının gecikmesine katkıda bulunabilir.

Bununla birlikte kadınlar için ayrı DEHB tanı kriterleri bulunmamaktadır. Tanıda kullanılan temel ölçütler kadın ve erkeklerde aynıdır. Belirtilerin çocukluk döneminden beri bulunması, birden fazla yaşam alanında görülmesi ve kişinin okul, iş, ilişkiler veya günlük yaşam işlevlerini belirgin biçimde etkilemesi gerekir.

İçindekiler

• Kadınlarda DEHB nedir?
• Kadınlarda DEHB neden geç fark edilebilir?
• Yetişkin kadınlarda DEHB belirtileri nelerdir?
• Dikkatsizlik kadınlarda nasıl ortaya çıkar?
• Hiperaktivite kadınlarda nasıl görülebilir?
• Dürtüsellik kadınlarda nasıl ortaya çıkar?
• Duygusal düzensizlik DEHB belirtisi midir?
• DEHB'de “masking” veya belirtileri gizleme nedir?
• Adet dönemi DEHB belirtilerini etkiler mi?
• Gebelik ve doğum sonrası dönemde DEHB değişir mi?
• Menopoz DEHB belirtilerini artırır mı?
• Kadınlarda DEHB hangi hastalıklarla karışabilir?
• Kadınlarda DEHB nasıl teşhis edilir?
• DEHB testi veya anketi tanı koyar mı?
• Kadınlarda DEHB nasıl tedavi edilir?
• DEHB ilaçları nasıl kullanılır?
• Gebelikte DEHB ilaçları kullanılabilir mi?
• Psikoterapi ve günlük yaşam düzenlemeleri
• Ne zaman psikiyatri uzmanına başvurulmalıdır?
• Sık sorulan sorular

Kadınlarda DEHB Nedir?

Kadınlarda DEHB, erkeklerde görülen DEHB'den ayrı bir hastalık değildir. Aynı nörogelişimsel bozukluğun bireyler arasında farklı biçimlerde ortaya çıkması söz konusudur.

Güncel tanı sistemlerinde DEHB belirtilerinin dağılımına göre üç klinik görünüm tanımlanır:

• Dikkatsizliğin baskın olduğu görünüm
• Hiperaktif-dürtüsel görünüm
• Birleşik görünüm

Kadınlarda dikkatsizlik ve daha az dışa vurulan belirtilerin görece daha kolay gözden kaçabileceğine ilişkin klinik kanıtlar bulunmaktadır. Ancak kadınlarda yalnızca dikkatsiz DEHB görüldüğü veya hiperaktif-dürtüsel belirtilerin kadınlarda bulunmadığı düşünülmemelidir.

Kadınlarda DEHB Neden Daha Geç Fark Edilebilir?

DEHB uzun yıllar boyunca özellikle hareketli, dürtüsel ve sınıfta davranış sorunları yaşayan erkek çocuklarla özdeşleştirilmiştir. Bunun sonucunda sessizce dalgınlaşan, ders sırasında hayal kuran veya organizasyon sorunlarını yoğun çabayla telafi eden kız çocuklarında DEHB belirtileri daha az dikkat çekebilir.

Kadınlarda tanının gecikmesine katkıda bulunabilecek etkenler arasında şunlar yer alabilir:

• Dikkatsizlik belirtilerinin daha belirgin olması
• Hiperaktivitenin dışarıdan yoğun hareketlilik yerine içsel huzursuzluk biçiminde hissedilmesi
• Okul döneminde güçlü aile veya öğretmen desteğinin sorunları telafi etmesi
• Yoğun çalışma ve mükemmeliyetçilikle eksikliklerin gizlenmesi
• Belirtilerin anksiyete veya depresyon olarak değerlendirilmesi
• Toplumsal beklentilere uyma çabası
• DEHB'nin yalnızca çocukluk veya erkeklerle ilişkili olduğuna dair yanlış inanışlar
• Eşlik eden ruh sağlığı sorunlarının DEHB belirtilerini gölgede bırakması

Kız ve kadınlarda daha az dışa vurulan belirtilerin ve telafi stratejilerinin değerlendirmeye yönlendirilme olasılığını azaltabileceği bildirilmiştir.

Bununla birlikte “kadınlar DEHB'yi tamamen gizler” şeklinde bir genelleme yapılmamalıdır. Belirti profili kişiden kişiye değişir.

Yetişkin Kadınlarda DEHB Belirtileri Nelerdir?

Yetişkin bir kadında DEHB aşağıdaki günlük yaşam sorunlarıyla kendini gösterebilir:

Dikkati sürdürmede güçlük

• Uzun toplantılarda zihnin başka konulara kayması
• Okuduğu metni tekrar tekrar okumak zorunda kalma
• Konuşma sırasında dikkatin dağılması
• Ayrıntıları gözden kaçırma
• Tekdüze görevleri tamamlamakta zorlanma
• Bir işe başlayıp başka bir işe geçme

Organizasyon güçlüğü

• Masa, çanta veya dijital dosyaların sürekli dağınık olması
• İşleri öncelik sırasına koymakta zorlanma
• Birden çok işe aynı anda başlama
• Yapılacak işleri unutma
• Son teslim tarihlerine yetişememe
• Günlük sorumlulukların altında kolayca bunalmış hissetme

Zaman yönetimi sorunları

• Bir görevin ne kadar süreceğini yanlış hesaplama
• Sürekli geç kalma
• İşleri son dakikaya bırakma
• Bir işe gereğinden uzun zaman ayırma
• Randevu veya toplantıları unutma

Unutkanlık

• Anahtar, telefon veya cüzdanı sık kaybetme
• Faturaları veya randevuları unutma
• Bir konuşmada söylenenleri daha sonra hatırlamakta zorlanma
• Bir odaya neden girdiğini unutma
• Günlük görevleri hatırlamak için çok sayıda alarm veya not kullanma

Bu sorunların zaman zaman herkes tarafından yaşanabileceği unutulmamalıdır. DEHB tanısında önemli olan belirtilerin kalıcı olması, çocukluktan beri bulunması ve günlük işlevselliği belirgin biçimde bozmasıdır.

Kadınlarda Hiperaktivite Nasıl Görülebilir?

Yetişkinlerde hiperaktivite çocuklardaki gibi sürekli koşma veya tırmanma şeklinde görülmek zorunda değildir.

Yetişkin bir kadında:

• Sürekli bir şeylerle uğraşma ihtiyacı
• Uzun süre oturmakta rahatsızlık hissetme
• Ellerini veya ayaklarını sürekli hareket ettirme
• Sürekli zihinsel hareketlilik
• Dinlenirken bile rahatlayamama
• Çok konuşma
• Birden fazla aktiviteyi aynı anda yapmaya çalışma
• Sessiz aktivitelerde sıkılma

görülebilir.

CDC, erişkinlerde çocukluk dönemindeki belirgin fiziksel hiperaktivitenin daha çok huzursuzluk hissi şeklinde görülebileceğini belirtmektedir.

“Hiperaktivite kadınlarda her zaman içseldir” şeklinde bir kural yoktur. Bazı kadınlarda oldukça belirgin fiziksel hiperaktivite de bulunabilir.

Dürtüsellik Kadınlarda Nasıl Ortaya Çıkabilir?

DEHB ile ilişkili dürtüsellik:

• Karşıdaki kişinin sözünü kesme
• Sırasını beklemekte zorlanma
• Bir soruyu tamamlanmadan yanıtlama
• Sonuçlarını düşünmeden karar verme
• Ani alışveriş veya harcama
• Sabırsız davranma
• Bir işi düşünmeden bırakma veya değiştirme

şeklinde görülebilir.

Ancak dürtüsel harcama, riskli davranış veya ilişki sorunları tek başına DEHB tanısı anlamına gelmez. Bipolar bozukluk, madde kullanım bozuklukları ve farklı ruh sağlığı sorunlarında da benzer davranışlar görülebilir.

Duygusal Düzensizlik DEHB Belirtisi midir?

DEHB'li bazı yetişkinler:

• Çabuk sinirlenme
• Hayal kırıklığına düşük tolerans
• Yoğun duygusal tepkiler
• Eleştiriden güçlü biçimde etkilenme
• Duyguyu yatıştırmakta zorlanma

bildirebilir.

Duygusal düzensizlik DEHB ile sık birlikte görülebilir ve günlük işlevselliği önemli ölçüde etkileyebilir. Kadınlarla ilgili klinik çalışmalar ve uzman görüşleri de bu konunun önemli olabileceğini göstermektedir.

Ancak duygusal düzensizlik DEHB'nin temel DSM tanı kriterlerinden biri değildir. Tanı dikkat eksikliği ve/veya hiperaktivite-dürtüsellik belirtileri üzerinden konulur.

Bu ayrım önemlidir çünkü belirgin duygu durum dalgalanmaları:

• Depresyon
• Anksiyete bozuklukları
• Bipolar bozukluk
• Travma sonrası stres bozukluğu
• Kişilik bozuklukları

gibi farklı durumlarda da ortaya çıkabilir.

Kadınlarda “Masking” veya DEHB'yi Gizleme Nedir?

“Masking” veya telafi etme, kişinin yaşadığı dikkat ve organizasyon güçlüklerini çevresindekilerin fark etmemesi için geliştirdiği stratejileri tanımlamak için kullanılan bir kavramdır.

Örneğin kişi:

• Her şeyi aşırı ayrıntılı listeleyebilir.
• Randevular için birçok alarm kurabilir.
• Hata yapmamak için diğer insanlardan çok daha uzun süre çalışabilir.
• Dağınıklığını gizlemek için mükemmeliyetçi davranabilir.
• Bir toplantıda kopmuş olsa bile takip ediyormuş gibi davranabilir.
• Her şeyi son anda yetiştirmek için gece boyunca çalışabilir.

Bu yöntemler kısa vadede kişinin işlevselliğini koruyabilir ancak önemli düzeyde yorgunluk ve stres oluşturabilir.

Kadınlarda belirtilerin yüksek düzeyde yapılandırılmış çevre veya telafi stratejileri nedeniyle daha az görünür olabileceği bildirilmiştir.

Masking resmi bir DEHB tanı kriteri değildir ve tek başına DEHB bulunduğunu göstermez.

DEHB'de Hiperfokus Görülür mü?

Bazı DEHB'li kişiler çok ilgi duydukları veya yüksek ödül sağlayan bir aktiviteye uzun süre yoğunlaşabildiklerini ve çevredeki diğer görevleri unutabildiklerini tarif eder.

Günlük dilde bu durum sıklıkla “hiperfokus” olarak adlandırılır.

Ancak hiperfokus:

• DEHB'nin resmi tanı kriteri değildir.
• Her DEHB'li kişide görülmez.
• Tek başına tanı koydurmaz.

“Bir işe saatlerce odaklanabiliyorum, o hâlde DEHB olamam” düşüncesi de doğru değildir. DEHB'deki temel sorun kişinin hiçbir zaman odaklanamaması değil, dikkatin gerektiği zamanda ve gerektiği görev üzerinde düzenlenmesinde güçlük yaşamasıdır.

Kadınlarda DEHB ve Adet Döngüsü Arasında İlişki Var mı?

Bazı kadınlar adet döngüsünün belirli dönemlerinde:

• Dikkat dağınıklığında artış
• Organizasyon güçlüğü
• Dürtüsellik
• Duygusal hassasiyet

yaşadığını bildirmektedir.

2025'te yayımlanan sistematik bir derlemede kadınlarda seks hormonları ile DEHB belirtileri arasında özellikle ergenlik ve adet döngüsü boyunca bir ilişki olabileceğini düşündüren bulgular saptanmıştır. Ancak yalnızca 11 çalışma değerlendirilmiş, çalışmaların çoğu küçük örneklemli ve yöntem açısından birbirinden oldukça farklı bulunmuştur. Araştırmacılar kesin sonuç için daha fazla çalışmaya ihtiyaç olduğunu vurgulamıştır.

Bu nedenle:

“Östrojen düştüğünde DEHB kesin olarak kötüleşir”

şeklinde bir genelleme güncel kanıtlarla desteklenmemektedir.

Belirtilerin adet döngüsüyle düzenli biçimde değiştiğini düşünen kişiler birkaç ay boyunca semptom ve adet günlüğü tutarak durumu doktorlarıyla değerlendirebilir.

PMS veya PMDD ile DEHB Nasıl Ayırt Edilir?

Premenstrüel sendrom (PMS) ve premenstrüel disforik bozukluk (PMDD), adet öncesi dönemde:

• Duygusal değişkenlik
• Sinirlilik
• Konsantrasyon güçlüğü
• Enerji azalması
• Uyku değişiklikleri

oluşturabilir.

DEHB ise yalnızca adet öncesi birkaç gün ortaya çıkan bir hastalık değildir. Tanı için belirtilerin çocukluk döneminden beri bulunması ve farklı yaşam alanlarında kalıcı işlev kaybı oluşturması gerekir.

Belirtiler yalnızca adet döngüsünün belirli bölümünde ortaya çıkıyorsa PMS veya PMDD gibi durumların ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Gebelikte DEHB Belirtileri Değişir mi?

Gebelik sırasında bazı kişiler belirtilerinin değiştiğini bildirebilir. Ancak:

“Gebelikte yükselen östrojen ve progesteron DEHB belirtilerini azaltır”

şeklinde kesin bir sonuç için yeterli klinik kanıt bulunmamaktadır.

Kadınlarda seks hormonları ile DEHB belirtileri arasındaki ilişkiyi inceleyen güncel sistematik derleme, gebelik ve menopoz gibi hormonal dönemlere ilişkin verilerin özellikle yetersiz olduğunu belirtmektedir.

Gebelik sırasında:

• Uyku düzeninin değişmesi
• Yorgunluk
• İş ve aile sorumlulukları
• İlaç değişiklikleri
• Kaygı veya depresyon

da dikkat ve organizasyon becerilerini etkileyebilir.

Dolayısıyla gebelikteki değişiklikleri yalnızca hormonlara bağlamak doğru değildir.

Doğum Sonrası DEHB Belirtileri Artabilir mi?

Doğum sonrası dönemde:

• Uyku bölünmesi
• Yeni bakım sorumlulukları
• Günlük rutinin değişmesi
• Fiziksel iyileşme süreci
• Doğum sonrası depresyon veya kaygı
• İlaç kullanımındaki değişiklikler

DEHB ile baş etmeyi zorlaştırabilir.

Belirtilerin doğum sonrası dönemde arttığını hisseden kişinin yalnızca DEHB açısından değil, doğum sonrası depresyon ve anksiyete açısından da değerlendirilmesi önemlidir.

“Doğumdan sonra hormonların düşmesi DEHB'yi kesin olarak kötüleştirir” ifadesi ise mevcut kanıtların ötesine geçmektedir.

Perimenopoz ve Menopoz DEHB'yi Etkiler mi?

Perimenopoz döneminde birçok kadın:

• Konsantrasyon güçlüğü
• Unutkanlık
• Uyku bozukluğu
• Ruh hâli değişiklikleri

yaşayabilir. Bunlar DEHB belirtileriyle örtüşebilir.

DEHB'si bulunan bazı kadınlar bu dönemde belirtilerinin daha belirgin olduğunu bildirmektedir. Ancak hormonlar ile DEHB arasındaki mekanizma henüz kesin biçimde ortaya konmamıştır. 2025 sistematik derlemesi menopoz dönemine ilişkin yeterli araştırma bulunmadığını özellikle belirtmektedir.

Bu nedenle yeni başlayan unutkanlığın otomatik olarak DEHB veya menopozdan kaynaklandığı varsayılmamalıdır.

Uyku sorunları, depresyon, anksiyete, tiroid hastalıkları, kansızlık, kullanılan ilaçlar ve diğer nedenler de değerlendirilmelidir.

Kadınlarda DEHB Hangi Hastalıklarla Birlikte Görülebilir?

DEHB tek başına bulunabileceği gibi başka ruh sağlığı ve nörogelişimsel durumlarla birlikte de görülebilir.

Kadınlarda özellikle:

• Anksiyete bozuklukları
• Depresyon
• Yeme bozuklukları
• Uyku sorunları
• Madde kullanım bozuklukları
• Otizm spektrum bozukluğu

gibi durumların birlikte bulunabileceği dikkate alınmalıdır.

Kadınlarla ilgili uzman konsensüsü, daha içe yönelen anksiyete ve düşük duygu durum belirtilerinin bazen DEHB'yi gölgeleyebildiğine dikkat çekmektedir.

Birlikte hastalık bulunması, “asıl sorun hangisi?” şeklinde yalnızca bir tanı seçilmesini gerektirmez. Örneğin bir kişide hem DEHB hem anksiyete bozukluğu bulunabilir.

DEHB Anksiyete ile Karışabilir mi?

Evet.

Anksiyetede kişi endişeleri nedeniyle:

• Konsantre olamayabilir,
• Unutkanlaşabilir,
• Huzursuz olabilir,
• Uykusuzluk yaşayabilir.

DEHB'de ise dikkat ve organizasyon güçlüklerinin genellikle çocukluk dönemine kadar uzanan daha sürekli bir öyküsü bulunur.

Tanıda:

• Belirtilerin başlangıç zamanı,
• Hangi ortamlarda bulunduğu,
• Kaygının olmadığı dönemlerde devam edip etmediği

değerlendirilir.

DEHB ve anksiyete aynı kişide birlikte de bulunabilir.

DEHB Depresyonla Karışabilir mi?

Depresyonda:

• Konsantrasyon azalması
• Unutkanlık
• Motivasyon kaybı
• İşleri tamamlayamama

görülebilir.

Ancak depresyondaki bilişsel sorunlar çoğunluk